John Williams, genie of dief?

Het valt mij op dat er de laatste tijd steeds meer mensen in mijn omgeving luisteren naar orkestrale muziek. Als ik vervolgens vraag waar ze dan naar luisteren, is het antwoord bijna altijd: filmmuziek. Dit is begrijpelijk, omdat het vaak meeslepend en toegankelijk is. Iedereen kent de naam John Williams wel, filmcomponist van de bovenste plank. Met films op zijn naam als Jurassic Park, E.T, Star Wars, Schindlers List en nog vele anderen en met maar liefst 5 oscars en 24 grammy’s is dit geen gelogen statement. De meeste mensen weten alleen niet dat veel filmmuziek die je hoort (en dan met name van John Williams) afgeleid is van grote symfonieën en werken van componisten als Bach, Beethoven, Dvorak en noem maar op. Men luistert eigenlijk naar verbasteringen van meesterwerken zonder dat ze het zelf door hebben.  

Om te beginnen, wil ik het verschil uitleggen tussen pastiche, muzikale quotatie en plagiaat. Pastiche is een kunstwerk zoals een toneel- of muziekstuk dat gemaakt is door middel van nabootsing en/of het combineren van bepaalde kenmerken van een of meerdere orginelen. Een voorbeeld hiervan is Robert Schumann’s Carnaval, waarin hij een deel aan Chopin wijdt en dus ook zijn ‘geluid’ overneemt. Ook kunt u denken aan zo’n beetje de hele soundtrack van ‘Home Alone’, gecomponeerd door John Williams, die erg afgeleid is van Tchaikovsky’s de Notenkraker. Luister hieronder zelf maar.

Home Alone’s holiday flight – John Williams
Trepak uit ‘The Nutcracker’ – Tchaikovsky

Bij muzikale quotatie wordt er letterlijk een thema van een al bestaand werk gebruikt, met soms een lichte aanpassing. Deze twee vormen van ‘kopieëren’ zijn acceptabel, omdat het vaak als een eerbetoon aan het orgineel wordt gezien. Daarnaast is het geen probleem als de stukken in de juiste context worden geplaatst én het een hoger creatief doel kan bereiken doormiddel van de ‘geleende’ melodieën en harmonieën. Ofwel, in de wereld van de orchestrale muziek kan je makkelijker wegkomen met verschillende vormen van plagiaat dan in de popwereld.

Helaas zijn er componisten die hier veel gebruik van maken. Ja, John Williams, ik heb het over jou. Nadat ik meer en meer stukken van deze grote componist luisterde, begon ik steeds meer muziek te herkennen. Dit kwam niet doordat ik al zijn films al gezien had, maar simpelweg omdat bijna al ‘zijn’ meesterwerken op klassieke stukken lijken te zijn geïnspireerd. Naast het voorbeeld van Home Alone, zijn er nog vele andere soundtracks van Williams geïnspireerd op al bestaande werken. Een van de meest bekende (en meest vergelijkbare) thema’s is dat van Star Wars, dat verdacht veel lijkt op de soundtrack van Kings Row, een film die 35 jaar eerder uitkwam.

Star Wars main theme – John Williams
Kings Row main theme – Erich Wolfgang Korngold ‎

Andere voorbeelden zijn het thema uit Jaws en het begin van Dvorak’s 9e symphonie, het Darth Vader thema en Mars uit The Planets van Gustav Holst, het liefdesthema uit Star Wars en Tchaikovsky’s vioolconcerten en zo zou ik nog even door kunnen gaan.

Ik ben voor het gebruik van muzikale quotatie en pastiche, zolang het functioneel is, maar ik krijg bij Williams het idee dat er bijna geen werken meer overblijven die helemaal door hem bedacht zijn. Het is ook een kunst om klassieke muziek zo om te schrijven dat het goed bij de film en het moment past, maar een beetje zelfrespecterend componist schrijft zijn melodieën zelf. Neem bijvoorbeeld Hans Zimmer, die er dan wel een handje van heeft om zijn eigen werk bij meerdere films te kopieëren, maar op zijn minst vaart hij niet mee op andermans creativiteit.

Williams zorgt er echter wel voor dat de mensen die normaal niet zo snel een symphonie of klassiek werk aan zouden zetten, toch wat mee kunnen krijgen van deze prachtige stukken. Met de komst van elektronische muziek en synthesizers werd het gebruik van ‘klassieke’ instrumenten (ook in de filmmuziek) een stuk minder populair. John Williams heeft ervoor gezorgd dat dit weer met zekere mate terugkwam. Hij beschouwt de klassieke componisten uit de 19e eeuw als ”de schouders op wie we staan”, volgens een artikel van NPO radio 4. Computers gebruikt hij niet en hij doet alles nog op de ‘ouderwetse’ manier, met pen, papier en piano. Tegenwoordig is dit een niet veel voorkomend fenomeen en daarvoor moet ik Williams wel een pluspunt geven.

Toch wil ik iedereen oproepen om op het moment dat je zin hebt om weg te dromen bij orchestrale muziek, een keer de klassiekers van Williams te laten voor wat het is en te kijken naar wat er nog meer voor moois te vinden is. Wie weet herken je wel iets uit een film!

Door: Thom Engels

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *